Det Norske Teatret: Øyvind Rimbereid: SOLARIS KORRIGERT, strøymeversjon

publisert på shakespearetidsskrift.no mars 2020

Teater i koronaens tid

Premieren på Det Norske Teatret si strøyming av Solaris korrigert frå 2015 fungerer ikkje heilt som live-hending, men likevel er filmatiseringa av oppsetjinga vel så god som teaterframsyninga. Den pinleg dårlege CGI-en gjer nokre sekvensar til pute-TV.

Av Elin Lindberg

Øyvind Rimbereid: SOLARIS KORRIGERT

Tilrettelagt for scenen av Ane Dahl Torp og Sjur Miljeteig

Regi: Peer Perez Øian

Med: Ane Dahl Torp

Trompet og elektronikk: Sjur Miljeteig

Scenograf, kostymedesignar, visuelt konsept: Unni Walstad

Lysdesignar, visuelt konsept: Kyrre Heldal Karlsen

Videodesignar, visuelt konsept: Roger Gihlemoen

Det Norske Teatret, premiere på strøymeversjonen 20.mars 2020

Det er verkeleg ei underleg tid – verda er omsnudd. Utfordringane er store og kaotiske, men vi klarar oss og vi finn nye måtar å leve på. Musikarar strøymer konsertar eller held konsertar i bakgardane, museum og galleri har virtuelle omvisingar. Teatera slit sjølvsagt. Strøyming av gamle oppsetjingar er eit godt og interessant initiativ. Premieren på strøyminga av Solaris korrigert på Det Norske Teatret viste nokre av utfordringane.

Å sjå på noko saman – VUL det einsamma i uss da fersvinna?

Noko som kjenneteiknar dei fleste teaterframsyningar er at vi er mange i same rom som opplever noko saman. I desse tider kan vi ikkje det. Då er det fint å få ein invitasjon til å sjå ei teaterframsyning frå di eiga stue. Det Norske Teatret byr på nettopp det. Premieren er på eit fastsett klokkeslett, slik som strøyminga av konsertar og liknande kan vere. Det Norske Teatret startar denne visinga utan nokon form for presentasjon eller «live-kommunikasjon» til publikum. Det er litt pussig. Kvifor nyttar dei ikkje høvet til å kome med ein kort introduksjon eller til å ønskje velkomen i strøyme-teateret? Det kunne vore gjort av ein av dei involverte i framsyninga eller kanskje teatersjefen sjølv? Ei saknar eit grep som kunne gjort denne strøyminga til noko meir enn berre ei filmvisning som du like gjerne kan sjå ein annan dag.

WAT vul aig bli om du ku kreip fra din vorld ttil uss?

Da denne teaterversjonen av Øyvind Rimbereids langdikt «Solaris korrigert» hadde premiere på hovudscenen på Det Norske Teatret hausten 2015 melde eg han for dette tidsskriftet. Eg heldt òg to gonger eit føredrag om diktet i Bikuben på Det Norske Teatret i forkant av framsyningane. Eg kjenner diktet godt sidan eg har skrive masteroppgåve om det. No er det interessant å sjå på om den situasjonen vi er i, gjev oss nye perspektiv både på teksten og på denne framsyninga slik ho blir strøyma fram for oss.

Diktet er på ein måte ei helsing frå eit menneske som lever om meir enn 400 år, i år 2480. Eg-personen i langdiktet presenterer seg som ein mann på 38 år (like gamal som forfattaren var då han skreiv diktet). Vi får ikkje vite kva han heiter, han kallar seg berre «aig» som kan vere  ei blanding av «eg» og det engelske «I». Han er ein slags arbeidsleiar for eit lag med robotar («greipmaskinar») som arbeider på havbotnen med å «repairing hydropipes». Han bur i SIDDY Stavgersand saman med kjærasten Shiri som er ein slags fotograf/kunstnar.

ROBOTS treng ne draumar

Det kan verke som identiteten som arbeidar er viktig for eg-personen. Etter den framifrå prologen til diktet som står som ein kanal der eit menneske frå 2480 kommuniserer med tida vår, kjem denne presentasjonen av arbeidssituasjonen til eg-personen. Øyvind Rimbereid har ofte skrive om fysisk arbeid og handverk, det gjorde han òg i den seinaste utgjevinga si, Hvit hare, grå hare, svart som kom i fjor. I denne framifrå diktsamlinga finn vi mellom anna «Ode til sandpapiret» og «Ode til hengselen» – altså høgstemte, lyriske dikt om desse smått prosaiske objekta som heng saman med nettopp fysisk arbeid og handverk.

I denne strøyma teaterversjonen kjem Ane Dahl Torp ut på scenegolvet gjennom ei industri-aktig dør. Ho er kledd i ein grå overall, som ein maskinarbeidar. Vi ser tydeleg at ho har grease på hender og armar – det gjorde vi ikkje då vi sat i teatersalen. Det er nemleg ikkje måte på kor lovprisa greasen blir i diktet, utan at eg skal kome nærmare inn på det her. Men ja, eg trur på Ane Dahl Torp sin framtidsarbeidar i denne filmversjonen.

Språket

Det aller viktigaste med «Solaris korrigert» er språket det er skrive på. Rimbereid har konstruert eit framtidsspråk basert på dei språka som omkransar Nordsjøen og Stavanger som er heimstaden hans. Det er eit særs vellukka prosjekt. Konstruert er forresten kanskje ikkje eit heilt passande ord her, for språket verkar svært organisk og menneskeleg. I Rimbereids diktsamling Herbarium som kom i 2008, finn vi prosadiktet «Kvann. Angelica archangelica». Her skriv Rimbereid på eit språk som går like langt tilbake i tid som språket i Solaris korrigert går fram i tid. Denne underleggjeringa gjer at stoffet kjem under huda på oss på ein heilt særeigen måte. Det svært rørande diktet om ein plaga mann startar slik: «Saa roligt Ansichtet thil den drucknede Philosophus er, naar her i vor Closterkielder ligger, i den skiønne pagt med sig selff, oc ocsaa gud.»

No er lest og talt tekst to forskjellige ting. «Solaris korrigert» er skrive på eit slags framtids-stavangersk. Dialekta frå Stavanger er vestnorsk og ein høgtonedialekt, i motsetnad til austnorsk som er ein lågtonedialekt. (I høgtonedialektar er det ein lågare tone i første staving og ein høgare tone i den siste stavinga.) Derfor meiner eg at det skurrar litt i Ane Torp Dahl si handsaming av språket i Solaris korrigert på austnorsk. Det blir litt skjerande og barnleg somme stader.

Kvalitetskontrastar

Framsyninga bruker ein del CGI (computer-generated imaginary). Dei freistar å lage duplikat av hovudpersonen. I førelegga til diktet, mellom anna Stanislav Lems roman og Andrej Tarkovskijs film, speler duplikat av minna til hovudpersonen ei vesentleg rolle. Det skal mykje ressursar til for å få dette til å fungere på ein teaterscene. Dei har ein ikkje funne her. Bruken av CGI for å illudere desse duplikata er så pinleg dårlege at ein mest ikkje klarar sjå på dei utan å raudne. I den filmatiserte versjonen av teaterframsyninga har dei redigert bort noko av dette, men enno på langt nær nok. Eit anna svakt punkt i framsyninga er den særs pompøse scena der Dahl Torp, drapert i eit stort teppe, stig høgt til vêrs på ei slags søyle. Her manglar det berre at ho set i med ein Melodi Grand Prix-song. Det er pinleg pompøst. MEN – det som fungerer veldig godt er scena der både Dahl Torp og Miljeteig står på ein scene på scena. Musikken er drivande. Teksten blir framført tøft og musikalsk. Det er så framifrå! Eg tar meg i å ønskje at dei framførte heile teksten på denne måten. Miljeteigs musikk er flott og Dahl Torp får eit særs godt grep om teksten her.

Teater i ei underleg tid

«Tidlegare låg framtida ein eller annan stad langt borte, bortanfor horisonten. I dag har framtida og no-et smelta saman.» Dette er eit sitat frå Andrei Tarkovskijs film Stalker og det passar godt til diktet «SOLARIS korrigert» av Øyvind Rimbereid. I dette science fiction-diktet blir framtid og notid eitt fordi det bruker ei tenkt framtid for å seie noko om vår eiga tid. Røyndomen vår endrar seg dag for dag i desse tider. Det er slett ingen dum idé å gripe tak i dette diktet igjen for å bruke det til å reflektere rundt tilhøva våre. Det er vanleg å lese diktet som ein dystopi, men det ligg òg ein underliggande optimisme her. Det som blir sett på som ein feil av maskinane som undersøkjer eg-personen, blir til eit adelsmerke for mennesket og noko vi absolutt treng akkurat no. Han har etter deira meining for mykje kreativitet og fantasi – «ein noko for staerk production af eigne picts». Dahl Torp gjentek dette fleire gonger i oppsetjinga, akkurat no får det ein trøystande og lindrande verknad. Den trua eg-personen formidlar om at alt kjem til å gå bra er kanskje òg noko å ta med seg slik situasjonen er no: «Ja, wi kan mastr detta».

Det Norske Teatret: Edvard Hoem: SLÅTTEKAR I HIMMELEN

publisert på shakespearetidsskrift.no mars 2020

foto Dag Jenssen

Solid handverk i alle ledd

På hovudscenen på Det Norske Teatret er dramatiseringa av Edvard Hoems roman Slåttekar i himmelen blitt til respektfulle og godmodige portrett av nøysomme, hardtarbeidande menneske som levde i Noreg, og av dei som dro til Amerika, for om lag 150 år sidan.

Av Elin Lindberg

Edvard Hoem: SLÅTTEKAR I HIMMELEN

Dramatisering: Kristian Lykkeslet Strømskag

Regissør: Bentein Baardson

Kostymedesignar: Ingrid Nylander

Lysdesignar: Torkel Skjærven

Videodesignar: Reidar Andreas Richardsen

Lyddesignar: Nils Wingerei

Dramaturg: Carl Morten Amundsen

Urpremiere, Det Norske Teatret, hovudscenen, 7.mars 2020

Framsyninga er ei samproduksjon med Teatret Vårt i Molde

Romanen Slåttekar i himmelen er den første boka i Edvard Hoems slektskrønike som består av fire bind. Boka er kritikarrost og har nådd eit verkeleg stort publikum. Hoem er ein svært god forteljar og han skriv sanseleg og malande. Bøkene er medrivande, vi les og les og vil gjerne vite meir om korleis det går med hovudpersonane og meir om korleis samfunnet deira utviklar seg. Dette er godt formidla noregshistorie, og truverdig og god forteljing om dei som drog til Amerika og skapte seg eit nytt liv der. Bøkene til Hoem er fulle av skildringar av gamalt handverk, til dømes lange passasjar om korleis ein slipar ein ljå. Kan dette fungere som teater? Heldigvis er svaret på dette: Ja.

Litterært

Dramatiseringa av romanen er godt handverk. Romanen er synleg gjennom episke passasjar som bryt opp dialogane. Stoffet er godt tilhogd og finslipe. Mykje av stoffet frå romanen er utelate, slik at det som står igjen får skine.

Edvard Hoem har brukt oldefar sin, Knut Hansen Nesje, som inspirasjonskjelda til hovudpersonen. I Jon Bleiklie Deviks skikkelse blir han eit menneske som gjer så godt han kan for å halde liv i seg og sine, han er ein arbeidsam slitar. Hoem har sjølv sagt at han blei åtvara først gong han ville skrive om denne oldefaren som alle sønene reiste frå. Ola B. Johannesen som då var teatersjef på Teatret Vårt i Molde, hadde sagt at det kom til å bli for mange omsyn å ta om ein skulle skrive om eigen familie. Kan hende var det noko i det. Alle karakterane – som altså er bygde på Hoems slektningar – er staute, gode menneske. Det er jo vel og bra det, men det kan òg føre til at karakterane i teaterversjonen blir litt enkle og firkanta, og utan særleg djupn. Skodespelarane – alle som ein – gjer likevel ein framifrå jobb. Dei skaper liv og lengt i karakterane sine.

Monumentalt rom

Bentein Baardson har jobba med teater i monumentale rom i ei årrekke, dette er noko han kan. Det monumentale i samklang med det enkle kler dette materialet godt. Det kjem til å arbeide fint saman i Baardsons presise regi. Alt startar med at Knut Hansen Nesje, eller Nesje som han helst blir kalla (Jon Bleiklie Devik), står midt på scenen i ei lyskjegle framfor ein mikrofon. Han innleiar historia for oss. Samstundes blir fjella rundt Molde teikna opp med ein lysande strek på bakveggen. Elegant gjort. Det trekk linjer til Jan Groth sitt nonfigurative sceneteppe, samstundes som det knyter an til «det norske». Det kunstnarlege laget har skapt ein framifrå heilskap. Elementa oppsetjinga er bygd opp av, flyt fint saman, ingen av dei kjem i vegen for dei andre. Den episk-monumentale musikken som følgjer Reidar Andreas Richardsens videoarbeid av Molde-naturen, kunne lett blitt for mykje av det gode og kome over i det sentimentale, men det balanserer heilt fint.

Noregshistorie – verdshistorie

Det er tyngd i denne historia, ho kjem dei fleste i Noreg ved. Historia om kvar vi kjem i frå må, som kjent, bli fortalt på nytt og på nytt. Slåttekar i himmelen handlar om ei oppbrotstid. Det gamle livet då slekt følgde slekt på same stad er i endring. Barna vil ut i verda, eller fattigdom gjer at dei blir tvungne ut. Historia om den sju år gamle sonen til Nesje og kona Serianna (framifrå spelt av Heidi Gjermundsen Broch) som blir sett bort til den barnlause onkelen sin, er hjarteskjerande, men truverdig. Eilert (Andreas Koschinski Kvisgaard), ein annan av sønene deira, reiser til Amerika. Det gjer òg Gjertine (Sara Fellman), som er søstera til Serianna. Ho reiser saman med mannen sin Ole Salmakar (Bjørnar Lisether Teigen) til Oles bror Hans (Svein Roger Karlsen) som alt er potetbonde i Sør-Dakota. Alt dette blir folkeleg framstilt, utan at det blir for sentimentalt. Migrasjonshistoria set situasjonen i dag i perspektiv. Folk migrerer i dag òg, av mange grunner. Dei fleste med bakgrunn frå Noreg har slektningar som reiste til Amerika for mange, mange år sidan. Det var rundt ein million menneske som gjorde denne reisa frå Noreg – altså svært mange. Dette var menneske som ville skape eit betre liv for seg og sine, akkurat det same som migrantane i dag ønskjer å gjere. Dette perspektivet gjer oppsetjinga aktuell.

Innanfrå/utanfrå

Slåttekar i himmelen fungerer altså godt som teater. Det er solid handverk i alle ledd, heilskapen i oppsetjinga er framifrå. Noko ein kan setje fingeren på er at det blir vel mykje forteljing der vi møter litt enkle og strigla karakterar. Dei er alle rettskafne menneske utan noko særskilt komplisert indre liv – eller om dei har det, er det ikkje tilgjengeleg for oss. I Trilogien av Jon Fosse som blei sett opp på hovudscenen i fjor haust, møtte vi hovudpersonen Ales (Gjertrud Jynge). Hennar verd var sett til om lag same historiske tid som tida i dette stykket. I Trilogien kom vi på innsida av ein karakter som sleit under barske tilhøve i ein vestlandsk by. Mørkret og slitet kom under huda på oss, samstundes som mørkret og kjærleiken gjorde det. Like djupt når ikkje Slåttekar i himmelen, men vi har ei triveleg stund i teatret og nyt nokre av dei presise grepa som blir gjort – alt frå lysande skrift på veggen, til skrift i bølgjene i videoarbeidet, til det siste presise snittet med ljåbladet.

Det Norske Teatret: Henrik Ibsen: VILLANDA

Publisert på shakespearetidsskrift.no januar 2020

Gina Bernhoft Gørvell spelar rolla som Hedvig i Villanda, som blir direktestrøyma frå Det Norske Teatret. Foto: Pernille Sandberg.
foto Pernille Sandberg

Pangstart, men så blir det traust

Villanda på Det Norske Teatret starter lovande, men fell snart inn i eit konvensjonelt og kvardagsleg spor. Omsetjinga av Henrik Ibsens knallgode tekst er fin og han er framleis relevant.

Av Elin Lindberg

Henrik Ibsen: VILLANDA

Omsetjing: Tormod Skagestad

Omarbeidd av: Lars Erik Holter

Regissør: Lars Erik Holter

Visuell designar og fotograf: Pernille Sandberg

Dramaturg: Ingrid Weme Nilsen

Komponist: Petter Winther

Det Norske Teatret, scene 3, premiere 23.januar 2020

Det Norske Teatret gir oss forhåpningar om ein ny inngang til Henrik Ibsens Vildanden – eller Villanda som ho heiter på nynorsk. Her skal vi sjå stykket frå Hedvig sin synsvinkel. Kven er eigentleg Hedvig bak filter og all sminka? spør introduksjonsteksten til oppsetjinga. Hedvig veks opp i fotostudioet til foreldra. Ho kan alt om lyssetjing, kameravinklar og bilete-handsaming. «Gjennom kameralinsa forsøker ho å oppnå kontakt med både seg sjølv og omverda, men bilda gir henne berre ei enda sterkare kjensle av ikkje å høyre til. Ho ser ikkje lenger seg sjølv, berre andre rundt seg», står det i introduksjonen. Dette er eit veldig spanande utgangspunkt. Det knyt an til nettopp den kvardagen mange unge lever i – ein kvardag med svært mange moglegheiter for å uttrykke seg og kommunisere, men òg moglegheiter til stor einsemd og utanforskap. Men som i stykket kjem også i denne framsyninga livet til dei vaksne i framgrunnen, og barnet taper.

Pang

Scenerommet på scene 3 er møblert som eit fotostudio som samstundes er familien si stove og opphaldsrom. Eit kvitt fotobakgrunnslerret står midt i rommet med eit kamera framfor. Vi blir vekt, nesten skremd, av den høge lyden av eit skot som sett stykket i gang. Høg og heftig musikk gjev energi til og fokus på Hedvig (Gina Bernhoft Gørvell) som kjem inn på scenen. Ho er kledd i svart hettegenser og tronge jeans og har svart sminke – ein heilt vanleg ung tenåring. Ho viser oss bilete-verda si – kunsten sin – gjennom ei lynkjapp visning av foto ho har tatt i stort format på det kvite bakgrunnslerretet. Det er eit godt grep. Hedvig jobbar dynamisk med bileta, ho fotograferer seg sjølv, kler seg ut, sminkar seg – leikar seg med uttrykket. Ho leikar og leiter etter eigen identitet og står som trygg i dette universet. Dette er nok ikkje ulikt aktivitetane på mange ungdomsrom no for tida.

Fotokunst

Ei grunn til at dette fotogrepet fungerer svært godt er at bileta er av så høg kvalitet. Bileta er varierte og veldig godt komponerte. Somme av dei er kanskje vel så gode tolkingar av stykket som oppsetjinga sjølv. Eit døme på foto som fungerer rørande fint er eit foto av Hedvig der ho held to smale fjør mot den nakne ryggen sin som to skjøre venger. Det er fotograf Pernille Sandberg som har tatt bileta. Ideen med å bringe inn ein fotograf i stykket er framifrå – og i starten fungerer dette som ei kule, men etter knallstarten kjem dette grepet meir i bakgrunnen og klarer ikkje å overdøyve talestraumen til dei vaksne. Det er synd.

Ein annan som har klart å adaptere Vildanden til bilete, i form av film, er Simon Stone i den særs gripande og sterke filmen The Daughter frå 2015. Her kjem Hedvig (Odessa Young) i fokus på eit framifrå vis.

Ord som drep

Ibsens Vildanden er eit av dei mest spelte Ibsen-stykka, og det er ikkje utan grunn. Det er ikkje vanskeleg å gjere stykket relevant. Karakterane er noko sjablong-aktige, men har mykje å spele på. Oppbygginga av stykket er ikonisk. Denne versjonen av stykket blir etter kvart nesten uvanleg tradisjonell. Det blir ikkje direkte dårleg teater av det, men det er trauste og ikkje særleg spanande grep som blir tatt. Det heile får eit noko tannlaust og grått preg, sjølv om skodespelarane gjer ein god nok jobb. Hjalmar (Frode Winther) er passe lat og sjarmerande i familielivet og truverdig barnsleg og umogen når han får vite sanninga om kven som er far til Hedvig. Gina (Ellen Birgitte Winther) er stø og trygg som mor og oppriktig fortvilt over utviklinga livet tar. Gamle Ekdal (Bernhard Ramstad) er kanskje ein vel snill gamal bestefar, Gregers Werle (Gard Skagestad) er passe usympatisk, doktor Relling (Paul-Ottar Haga) fungerer greitt i rolla, men slit litt med diksjonen nokre stader. Grosserer Werle (Øyvin Berven), Fru Sørby (Trini Lund) og Molvik (Amund Sigurdssønn Karlsen) kjem òg greitt ut av det her.

Barnet

Gina Bernhoft Gørvell er eit utmerka val til rolla som Hedvig, derfor er det synd at ho ikkje blir brukt meir og får utfalde seg breiare. Ho er til stades i alle scenene, meir eller mindre synleg. Vi forstår at ho høyrer alt som blir sagt, at ho er eit vitne, men eit betre innblikk i kven ho er får vi eigentleg ikkje. Eg saknar meir av det gode grepet framsyninga starta med, alt dette druknar i den konvensjonelle måten stykket utviklar seg på. Det ligg i stykket at Hedvig gjer alt ho kan for å bli sett og elska. Og med dei vaksne sin sjølvopptekne ordflaum forsvinn ho, ho søkk ned på havsens botn som villanda, så å seie. Det er ikkje uvanleg at 14 år gamle jenter er mutte og ordknappe slik Hedvig her kan vere somme gonger. Ho er òg velmeinande og kjærleg. Men regissør Lars Erik Holter sitt uttalte ønske i arbeidet med teksten: «å undersøke årsaka til at ein fjortenåring tar livet av seg» og sjå verda ut frå Hedvig, barnet, sitt perspektiv kjem ikkje heilt i mål.

Det Norske Teatret: BIENES HISTORIE

Publisert på shakespearetidsskrift.no i september 2020

Mona Huang som Tao i Bienes historie, som no blir strøyma til heile landet, også til skolar. Foto: Erik Berg.
foto Erik Berg

Alt heng saman

Maja Lundes Bienes historie på hovudscenen på Det Norske Teatret er blitt ein søt, bitter og somme stader noko sur musikal om håp i ei økologisk krise

Av Elin Lindberg

BIENES HISTORIE

Etter Maja Lundes roman. Dramatisert av Ingrid Weme Nilsen, songtekstar av Ola E. Bø

Musikk: Nils Bech

Regi: Erik Ulfsby

Koreograf: Cina Espejord

Scenografi: Even Børsum

Kostymedesign: Ingrid Nylander

Komponist og musikkprodusent: Nils Martin Larsen

Musikkprodusent: Bendik Hovik Kjeldsberg

Lysdesign: Torkel Skjærven

Strykearrangement: Kaja Fjellberg Pettersen

Dramaturg: Carl Morten Amundsen

Framsyninga er eit samarbeid med Den Norske Opera & Ballett

Det Norske Teatret, hovudscenen, 12.september 2020

Det er teatersjefen sjølv, Erik Ulfsby, som har regi på oppsetjinga som bygger på den verdskjente boka til Maja Lunde. Han har god styring på den store mengda menneske – dei er rundt 60 til saman – og alle elementa som er med. Regien er ryddig og effektiv. Det kan sjå ut som om det er livet i ein bikube som er modellen for korleis oppsetjinga er bygd opp. Her har alle sin eigen, klart definerte plass i heilskapen. Dei tre historiene vi finn i Maja Lundes roman er scenisk vevd saman. Dei blir spelte parallelt, utan at det er vanskeleg å følgje dei – og dette er godt handverk. Svakheita blir at når så mange karakterar skal med, får kvar og ein av dei så pass liten plass at vi ikkje kjem ordentleg inn på dei, dei blir sjablongar for oss. Dei fine dansarane frå Den Norske Opera & Ballett fortel og utvidar med dans dei same historiene. Balletten er med på å heve det sceniske arbeidet mange hakk. Dei gjev vingar og luft til stykket, som elles kunne blitt for monotont.

Tre historier

Dei tre historiene handlar om biologen William (Morten Svartveit). Ein noko tung og melankolsk kar som levde i England på 1850-talet. Han jobbar heile sitt liv med å teikne og planlegge ein ny type bikubar mens ein diger, svolten ungeflokk svirrar som bier rundt han. Det er dottera Charlotte (Nora Elise Augustinius) som er den sterke og føretaksame i familien. Ho tek teikningane av kubane med seg til USA. Ho er grandtanta til George (Pål Christian Eggen) som lever i notida vår og som heile sitt liv har arbeidd som birøktar og bygd bikubane sine etter den modellen Charlotte hadde hatt med seg frå England. Biedauden har nådd USA. Diverre ei heilt reell problemstilling. Det industrielle landbruket skapar monokulturar over store område. Insekta som er avhengige av variert planteliv for å leve, døyr ut. Det er verkeleg ei tragedie. Den tredje historia i romanen og oppsetjinga sitt univers, er om ein liten familie som lever i Kina i 2038 – altså ikkje så mange år frå vår eiga tid. Dei arbeider med å pollinere frukttre for hand. Verda dei lever i er hard og fiendtleg. Dei er fattige, den vetle sonen i familien, Wei-Wen, får ikkje gå på skole for å lære å lese. Mora Tao (Mona Huang) er den utrøyttelege pådrivaren for å finne ut kva som en skjedd med sonen etter at han på mystisk vis forsvinn. Lagnaden til Wei-Wen er både tragisk og det som gjev menneska i verda eit håp om at betre tider er på veg.

Økologisk perspektiv

«Biene dansar for å kommunisere», heiter det ein stad i stykket. Det at dansen er så godt integrert i stykket og at rørslene til alle karakterane er koreografert til å passe inn i heilskapen, understrekar at alt heng saman og at alt liv på jorda har sin viktige plass. Dette er tankar som er så godt innbakt i tankegangen til dei fleste i verda no – heldigvis – at dei ikkje på nokon måte er sjokkerande eller noko nytt. Dette er doxa. Men det er jo likevel ikkje mindre naudsynt å heile tida understreke kor viktig det er å gjenta og gjenta bodskapen om at vi må ta vare på jorda, på naturen, og på alt liv. Ei slik insisterande haldning på å formidle dette er absolutt viktig, men er det ein fare for at vi sluttar å høyre etter om formidlinga blir for monoton?

Kunnskap som motgift

På dreiescenen er det bygd ei stor, rund skive som har mange funksjonar. Opp frå skiva kan ein heise opp tre tårn som blir til tre med rosa trekroner som arbeidarane i 2038 kan pollinere. Bikubar ligg nedfelt i den runde flata, klare til å bli løfta opp av birøktarane. Rundt heile den digre skiva er det bokhyller fulle av bøker. Kunnskap er det som skal redde verda – det å kunne, det å vite og det å kjenne si historie. Over scenen heng ein stor, rund lyskonstruksjon. Det runde kan spegle det sykliske i naturen. Scenografien er like effektiv som historieforteljinga. Orkesteret sit på ein «scene» bak dreiescenen. Dei er synlege og til stades, og passar godt inn i heilskapen.

Noko monoton

Det er den framifrå musikaren Nils Bech som har laga musikken – eller han har laga utgangspunktet for det som er musikken. Det er komponist og musikkprodusent Nils Martin Larsen og produsent Bendik Hovik Kjeldsberg og Kaja Fjellberg Pettersen som også speler i orkesteret som har komponert vidare på Bechs utgangspunkt. Lydbiletet er likevel umiskjenneleg Bech sitt univers. Musikken flyt fint, men han blir kanskje litt vel monoton. Det er ingen verkeleg store musikalnumra i oppsetjinga. Somme stader blir songen diverre så sur at det er noko smerteleg å høyre på.

Relevans

Vi er vel alle noko leie og trøytte av den situasjonen vi er i med koronaepidemien. Vi gjer som vi får beskjed om – vi brukar handsprit og vaskar henda, vi held avstand, vi reiser ikkje meir enn det som er absolutt naudsynt. Bienes historie har ein klar koronarelevans. Som det heiter ein stad i stykket: «Skilde av tid og rom, likevel saman, for det som skjer med ein, skjer med alle». Slik er det no. Musikalen er svært føreseieleg og han er noko monoton, men det er mykje godt handverk her. Dansen er det som står som det sterkaste kunstnarlege elementet.

Det Norske Teatret/Rommen scene: Zeshan Shakar: TANTE ULRIKKES VEI

Publisert i DRAMA 2-2019

tante Ulrikkes vei.jpg
foto Erika Huppert

Vårt mangfoldige Norge

Tante Ulrikkes vei på Rommen Scene understreker det viktige faktumet at Norge i dag er et multikulturelt og multietnisk samfunn, og at klassemotsetninger og rasisme dessverre finnes. Ensemblet har laget ei vellykka teaterforestillinga av Zeshan Shakars roman.

 

Av Elin Lindberg – teaterkritiker i Norsk Shakespearetidsskrift og redaktør av Ånd i hanske

 

Zeshan Shakar: TANTE ULRIKKES VEI

Tilrettelagt for scenen av Carl Morten Amundsen og Victoria Meirik

Regissør: Victoria Meirik

Scenograf og kostymedesigner: Unni Walstad

Lysdesigner: Gyril Høgberg

Videodesigner: Simon Valentine

Lyddesigner: Audun Melbye

Dramaturg: Carl Morten Amundsen

Rommen scene, 29.august 2019

 

Zeshan Shakar ble nærmest en litterær superstjerne da han debuterte med oppvekstromanen Tante Ulrikkes vei i 2017. Ikke bare skildrer boka et myteomspunnet miljø sett innenfra, romanen er også svært god litteratur. Det var nok et dyptfølt behov for mange å få et mer inngående kjennskap til hvordan det er å vokse opp på Stovner med foreldre som er født i et annet land enn Norge. Men boka er mye mer enn det – den er kompleks og samfunnskritisk så det holder. Nå har Carl Morten Amundsen og Victoria Meirik tilrettelagt romanen for scenen.

 

 

Rommen scene

I Oslo har vi en ordfører som er oppvokst i Groruddalen, et sted der det bor like mange mennesker som i Finnmark fylke. Det er på høy tid at dette folkerike området har fått sin egen teaterscene. Den finnes som en filial av Det Norske Teatret i det store, flotte kulturbygget på Rommen. Scenen åpnet i januar 2019. Her skal spilles det forestillinger fra repertoaret til Det Norske Teatret og oppsetninger produsert i samarbeid med lokale krefter i Groruddalen. Det blir spennende å se hvordan scenen vil utvikle seg, starten er i alle fall lovende. Å velge å sette opp en dramatisering av Tante Ulrikkes vei er kanskje noe opplagt, men fungerer godt. Det gir nyttig og interessant perspektiv å se denne dramatiseringa et steinkast fra den autentiske Tante Ulrikkes vei, den utskjelte lampeskulpturen og blokkene på Stovner.

 

Vellykka dramatisering

Romanen starter med at en seniorforsker ved NOVA, Lars Bakken, har tatt kontakt med to informanter, Mo og Jamal, for å kartlegge hverdagen til ungdom med minoritetsbakgrunn fra Groruddalen. Jamal velger å snakke inn på en diktafon, Mo skriver. Strukturen i romanen er bygd på de dagbokaktige tekstene fra disse to. I dramatiseringa er forskeren kommet i bakgrunnen, sceneteksten har mange monologer, men også dialoger og spillescener som gjør at stykket flyter godt og sømløst de rundt to timene det varer.

 

Respektable skuespillere

Vi møter altså hovedpersonene Jamal og Mo som vokser opp i denne drabantbyen på 2000-tallet. Jamal (Gaute Adela Aastorp Cudjoe) kommer fra et hjem der mor er traumatisert etter å ha blitt mishandlet av far, hun lider av depresjon som ikke er blitt behandlet. Jamal tar seg mye av lillebroren Suli. Jamal sliter på skolen og med å få en ordentlig jobb. Livet er tøft, men Jamal i versjonen på Rommen scene, er en sterk og ukuelig optimist. Cudjoe spiller den personlige utviklinga til karakteren på en presis og finstemt måte.

Mo (Manish Sharma) er en skoleflink kar – kanskje han minner litt om Zeshan Shakar selv? Han bor i en trygg kjernefamilie med mor og far og søsken. Foreldrene har store forhåpninger – og krav til – at han skal få ei god utdanning, god jobb med høy lønn og ei vakker kone. «Det er tradisjon å kalle den førstefødte Mohammed, og Profeten er alle muslimers forbilde, men liksom, de som er så opptatt av at jeg skal komme ut herfra og få en fin jobb og alt det der, jeg skjønner ikke hvorfor de ga meg det navnet», sier Mo. Sharma spiller Mo noe stivt og maniert, men han har fin timing og tilstedeværelse.

Ragnhild Meling Enoksen spiller alle kvinnerollene i stykket, og det gjør hun stødig og svært godt. Hun spiller Jamals kjæreste, den norsk-marokkanske Sarah, som ei tøff jente med attitude. Og hun spiller Maria som er kjæresten til Mo som ei oslojente som er like prega av det vestkantaktige miljøet hun er oppvokst i som Mo er prega av Stovner. Meling Enoksen har en fantastisk sangstemme som gir forestillinga et nydelig løft. Sangene smyger seg inn i forestillinga, først og fremst for å understreke handlinga.

 

Rommet på Rommen

Scenen er fylt av pappesker. Det virker i utgangspunktet rotete, men fungerer utmerket i spill. Eskene flyttes rundt i løpet av forestillinga og representerer bord og stoler, T-bane, ute og hjemme, Stovner, Spania og Blindern, blant mye annet. De kan klatres på og bilder og film blir projisert på dem. Pappeskene fungerer også effektivt når vi får høre at svært mange av de etnisk norske – hvitingene eller potetene – flytter fordi det er kommet så mange «utlendinger» til Stovner.

Det at forestillinga spilles på Stovner gjør at rommet på en måte blir dobbelt. Vi befinner oss på «Stovner» inne i teatersalen, like etterpå er vi utenfor teatret og på Stovner. Under forestillinga ler publikum av beskrivelsene av lampeskulpturen som er plassert like i nærheten av Tante Ulrikkes vei. Den var kjempedyr, sier to Stovnerjenter jeg snakker med utenfor teatersalen – og det er ikke lys i den en gang. Jeg blir nysgjerrig og tar en tur bort etter forestillinga for å se på den. Den er skikkelig fin. Og det er lys i den.

 

Samfunnskritikk

Et av de sterkeste øyeblikkene i forestillinga var da Gaute Adela Aastorp Cudjoe som Jamal ser ut på oss i publikum og ber oss huske det som skjedde med Benjamin Hermansen og det rasistisk motiverte knivdrapet på ham på Holmlia i 2001.

En annen viktig scene er da Mo og Maria kommer tilbake fra en ferietur til Spania og Mo blir tatt til side i tollen og kroppsvisitert. Dette skjer øyensynlig bare fordi han er mørk i huden. For Mo oppleves det naturligvis ydmykende.

Carl I. Hagen får gjennom lydopptak representere den offentlige rasismen som dessverre også finnes i rikt monn.

 

Demokrati og medborgerskap

Både romanen og teaterforestillinga Tante Ulrikkes vei vil fungere svært godt for å arbeide med de nye læreplanmålene i skolen knyttet til demokrati og medborgerskap. Kulturmøter og utenforskap er for eksempel temaer det passer fint å drøfte i sammenheng med forestillinga. Vi er mange kulturer i Norge, og vi bør kommunisere og vi bør kjenne hverandre for å fungere godt sammen som samfunn. Med Tante Ulrikkes vei får vi et spisset uttrykk for hva det vil si å vokse opp i Groruddalen.

På samme måte som jeg mener det er viktig at alle barn og unge besøker Nationaltheatret, eller andre teaterinstitusjoner rundt i landet, vil jeg anbefale det å ta en tur til Rommen scene, enten du bor i nærheten, eller ikke. For dette er også en av våre viktige nasjonale scener.