Stikkord: Forbryter og straff

publisert på shakespearetidsskrift.no 2025

Rommeleg roman, flat framsyning

Det Norske Teatret lukkast berre delvis med å gjere Kathrine Nedrejords roman Forbryter og straff til teater. Raseriet, redsla og refleksjonane etter ei overfallsvaldtekt er ei vesentleg forteljing, men dramatiseringa blir noko for flat. Kirsti Refseth som eg/ho kjempar med stoffet som ein krigar i bur.

Av Elin Lindberg

FORBRYTAR OG STRAFF

av Kathrine Nedrejord

Omarbeiding for scenen: Tora von Platen og Julia Marko-Nord

Til nynorsk ved Inger Johanne Sæterbakk

Regissør: Julia Marko-Nord

Scenograf og kostymedesignar: Sven Haraldsson

Komponistar: Sara Parkman og Hampus Norén

Lyddesignar: Anton Sundell

Lysdesignar: Per Willy Liholm

Dramaturg: Tora von Platen

Det Norske Teatret, Scene 2, urpremiere 7.februar 2025

Kirsti Refseth er på scenen når vi kjem inn i teatersalen. Scenerommet er ein kvit boks. Veggane av kvitmåla papplater. Det verkar trongt, klaustrofobisk. Refseth har stor, grå genser, flate sko og elles svarte klede. Ho verkar noko utilpass. – Hei! seier ho. Lyset i salen er på. Eit par spreidde «hei» kjem frå publikum. Ho rører seg noko stivt, og vi synest litt synd på henne der ho er fanga i eit kvitt bur. I dei siste oppsetjingane er har sett med Refseth, har ho spela kvinne frå øvre middelklasse med suveren stålkontroll på seg sjølv og omgjevnadane. Mellom anna i Ellen Babić på Det Norske Teatret i fjor haust. Korleis skal no dette gå? Eg/ho i romanen er jo ikkje berre reflekterande, ho er rasande og sjølvutleverande.

Teksten

Sceneteksten er omsett til nynorsk, men han høyrer vi ikkje så mykje til for Refseth snakkar trønderdialekt. Og eg frydar meg over det. Eg klarar ikkje heilt plassere han, i starten kjem det òg inn noko som kan minne om ein svensk klang, men det er berre fint. Dialektbruken gjer at stoffet blir meir truverdig, han er med på å gjere ho/eg til eit meir unikt individ, det gjev personlegdom til rolla samstundes som det bygger opp om det sjølvbiografiske i Nedrejord sin tekst. Nedrejord skriv jo sjølv det som blir kalla «radikalt bokmål» med former i romanen som «heimlaus» og «lyge» som òg er med på å skape eit munnleg og personleg preg. For forteljinga er personleg. Ho handlar om overfallsvaldtekta Nedrejord opplevde i Paris i 2017 og om tida og livet hennar frå overgrepsmannen blir identifisert fram til han blir dømd.

Eg/ho

Etter valdtekta er hovudpersonen blitt ei anna. «Ho» er kvinna ho var før. «E ha bestæmt me for å fortæl om han», om lag sånn startar eg/ho, sånn startar òg romanen til Nedrejord. Det er han, valdtektsmannen, som skal få historia si. Sånn går det heldigvis ikkje. Nedrejord har sjølv sagt at litteraturen ofte interesserer seg meir for forbrytaren, enn offeret. Ja, eg/ho prøvar å fortelje om han, men så er det så mykje liv og kraft og stemme og ord i eg/ho at det ikkje går. Ho har eit liv. Ho får ein kjærast ho flyttar saman med. Kjærasten blir skissa opp av Refseth, kanskje litt utydeleg, men greitt. Kjærasten blir ei forankring i det verkelege livet for eg/ho medan ho kjempar mot forbrytaren som òg har teke bustad i ho/eg på eit vis. «Kanskje det å fortelje om han gjer han lettare å drasse rundt på. Det vil ta frå han kraft og makt», seier ho/eg.

Svart – kvitt – raudt

Julia Marko-Nords regi er noko enkel og svak. Spelet er stort sett frontalt med snev av «in-yer-face»-estetikk. Ho/eg har noko ho må fortelje oss. Regien og spelet understrekar at det er naudsynt. Marko-Nord er òg sjølv skodespelar og har tidlegare jobba saman med Refseth på Stockholms Stadsteater. Refseths spel veks gjennom framsyninga. Ho kastar snart av seg den grå, mjuke genseren og gyv på med kraft og raseri. Ho malar med store, svarte bokstavar på pappveggane rundt ho: VALDTATT.

Så følgjer eit raudglødande raseri. Det kokar. Fargen blir raudare og raudare. Refseth får nytta dei fysiske kreftane sine. I denne sekvensen med fargelegginga, visuelt, lydleg og fysisk blir det kraftfullt. For den traumatiserte krympar rommet, skriv Nedrejord. Når skodespelaren bryt opp det tronge rommet ho er plassert i, kan det kanskje verke som eit banalt verkemiddel, men det fungerer ikkje så verst. Kanskje det er fordi ein valdtekt er så fysisk at det trengst, og verkar helande, at skodespelaren får kjempa og bryte seg ut fysisk frå stengselet.

Dramatikken

«E trur ikkje e e kunstner lenger, voldtekta har dytta me over på den ander sia», omtrent sånn ordlegg eg/ho seg. Nei, det er ikkje alle tekster, bilete, filmar, teaterstykke om alvorlege tema som blir kunst. Noko er dokumentar, sjølvbiografi, kampskrift, terapeutisk litteratur eller andre ytringar. Når eg les at Nedrejord skriv at ho ikkje trur at ho er kunstnar lenger blir det nesten for koketteri å rekne. Boka blei så absolutt eit kunstverk. Ho blei sett høgt av lesarane og boka blei nominert til Nordisk Råds Litteraturpris i 2023. Ja, dette er verkeleg god litteratur. Men er det blitt god dramatikk? I boka er rommet så mykje større – det er Paris, det er årstider, det er kjærleik og eit heilt liv. Sjølve språket er òg meir rommeleg og dynamisk i romanen. Forteljinga er vesentleg og viktig, men i den dramatiserte versjonen er ho blitt forflata og frykteleg snevra inn. Når ho er skore så inn til beinet som her, blir det berre ei beingrind att. Personlegdomen blir borte og då er det lite for Refseth å jobbe med. Ho står att med berre eit grunnriss, sin eigen kropp og dialekta si.

Det er synd.

To valdtekter på ei veke

Denne veka har eg sett to monologar med same tema – Prima Facie på Riksteatret og denne. Skodespelarane Kirsti Refseth og Maria Kristine Hildonen som spelte Tessa i Prima Facie, gjorde formidable skodespelarprestasjonar, det er det ingen tvil om. Begge er energiske og dedikerte i arbeidet og gjer det beste ut av materialet dei har å jobbe med. Dei er verkeleg bra!

Hildonen fekk god hjelp av koreografen Magnus Myhr, kunne det sjå ut som. Det fysiske arbeidet hennar var dynamisk og interessant og understreka handlinga på ein levande måte. Regien til den røynde regissøren Maren E. Bjørseth var presis og passe detaljert. Scenografien i Prima Facie var òg dynamisk og var saman med den svært vellukka musikken med å skape eit flott scenisk driv. Refseth får ikkje mykje hjelp frå regi til å skape scenisk driv, diverre. Her blir det litt for enkelt. Når det gjeld tekstane er det ingen tvil om at dei begge tar opp særs viktige tema – all honnør til det! Suzie Millers Prima Facie er overtydeleg og nærmast klisjéfylt i person- og miljøskildringane. Det er noko enkelt, men det er nok å jobbe med for å gjere bra teater av det. Som eg før har skrive, så meiner eg at dramatiseringa av Forbrytar og straff har manglar – kven er denne kvinna i stykket?

Terapi?

Det siste som skjer på scenen er at ho/eg tenner ti stearinlys i ein sirkel. Denne handlinga forstår eg ikkje. Kven tenner ho lys for? For andre valdtektsoffer? Ho malar seg med kvit måling. Kvifor? Er det eit slags ritual? Er det krigsmåling? Eg forstår det kompromisslause: «Eg tilgir ikkje!» I boka skjer det ei heling når forbrytaren blir dømd. Det opplevast som om alt det vonde renn av. Sjølv om ho framleis må leve med det som har skjedd, er ho blitt trudd og han får si straff. Kanskje den ikkje heilt vellukka framsyninga på Det Norske Teatret kan ha ein misjon der ho løfter fram at det er viktig å få fram historiene om valdtekt og overgrep, sjølv om det nok er svært tøft å gå gjennom prosessen det er å melde dei og få saka prøvd for retten.